Αναζητώντας το Μυριβήλη

Αποφαινόταν ο καρδιογνώστης Καζαντζάκης ^[1]: "Κάθε άρτιος άνθρωπος έχει μέσα του, στην καρδιά της καρδιάς του, ένα κεντρικό μυστικό και γύρα του περιστρέφουνται τα πάντα... Άλλοι έχουν τον έρωτα, άλλοι τη δίψα της μάθησης, άλλοι την καλοσύνη ή την ομορφιά ή τη λαχτάρα του χρυσαφιού και της εξουσίας' κι όλα τ' αξιολογούν και τα υποτάζουν στο κεντρικό τους αυτό πάθος...". Ο κριτικός Καραντώνης θα συμπλήρωνε ^[2]: "Τρία στοιχεία, τρεις δυνάμεις, τρεις καταστάσεις γεύτηκε και χάρηκε κι αγάπησε [...] ο Μυριβήλης. Τη ζωντανή, τη δημοτική μας γλώσσα. Τη φύση μας την ελληνική [...] Και τη γυναίκα, τη νια, την όμορφη, τη στρογγυλή, την αιμάτινη, τη ζεστή και την καρπερή. Αυτά τα τρία, του στάθηκαν η θρησκεία του". Αλλά, για τη δημοτική ειδικότερα του μεγάλου μας πεζογράφου, ο Καραντώνης θα παρατηρούσε^[3]: "Αν με τον Παλαμά, τον Ψυχάρη, τον Πάλλη, τον Καρκαβίτσα, το Βλαχογιάννη, τον Εφταλιώτη, το Γρυπάρη και το Σικελιανό, η γλώσσα μας γνώρισε στην περιοχή του στίχου και της πρόζας, μια πρώτη εκπληκτική άνοιξη, με το Μυριβήλη, ύστερ' από ένα αρκετά μακρύ διάστημα ξηρασίας, γνώρισε μια δεύτερη άνοιξη, σε πάρα πολλά παρόμοια με την πρώτη...".

Έγραφε, λοιπόν, έτσι δα ο Μυριβήλης^[4]: "Είναι λογής παλληκαριές, είναι και λογής παλληκάρια. Το κάθε τι στη ζωή το αγναντεύεις και το χαίρεσαι μέσα στον περίγυρό του. Όμως μέσα του είναι κ' ένας σκοπός που το κυβερνά, κι αυτός είναι που του δίνει το νόημά του. Κάθε καρπός θέλει τη γης και το κλίμα του για να μελώσει, θέλει τα νερά του για να πλέψει, όμως η μοίρα του, εκεί σ' ένα μακρυνό λιμάνι στέκεται και το καρτερεί. Έτσ' είναι". Αυτό το κοφτό το "έτσ' είναι", πόσο υποβλητικό, πόσο ρωμέικο, πόσο γκαρδιακό! Διαμαντάκι σωστό. Κι οι προτάσεις του, πόσο μικρές και πόσο -ίσα ίσα γι' αυτό- καλοδεχούμενες!
Κείνη η περίφημη γενιά του 30 αφήκε εποχή^. μας κληροδότησε πρότυπα. Δείτε πώς έγραφε -σε μονοτονικό, παρακαλώ!- ένας δημοτικιστής ποινικολόγος λίγο μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας του 1924, ο ιδεολόγος Βάσος Βλαβιανός^[5]: "Στη Γερμανία έγιναν κάποτε σοσιαλιστικές ταραχές. Βγήκε τότε ένας νόμος, που τιμωρούσε ορισμένες πράξες. Ο Νόμος αυτός καταργήθηκε όταν πέρασαν οι ταραχές. Τότε ξεφανερώθηκε το ζήτημα αν έπρεπε να εφαρμοστεί κ' εδώ η αρχή της αναδρομικότητας του ελαφρότερου ποινικού νόμου, αν έπρεπε δηλ. ακολουθώντας το γράμμα του σημερινού νόμου [...] ν’ αφήσουν ατιμώρητο κάποιον, που αδίκησε την εποχή, που ίσχυε ο ειδικός νόμος, μα δικάστηκε αφού αυτός πια είχε καταργηθεί. Αυτό το ζήτημα κανονίζει η καινούργια διάταξη του άρθρου 3".
Γράφανε τότε οι δημοτικιστάδες μετά φόβου Θεού^[6], με μεράκι και μ' ένα στόχο όλοι τους: Να τους καταλαβαίνουνε και να τους χαίρονται οι αναγνώστες. Τη γλώσσα την κανάκευαν σαν να 'τανε γυναίκα -όχι λιγότερο. Να μην ξεφύγει το τόσο^. όχι σολοικισμός, όχι βερμπαλισμός^. μήτε ένα "ν" περίσσιο ή λιγότερο! Μελέτη, προσπάθεια, οραματισμοί, αγωνία και πίστη, ευαισθησία και αγώνας.
Και εγένετο φως! Κείνο το 1976 γνωρίσαμε μιαν άνοιξη, αχ τόσο μυρωμένη! Ξεσπάθωσαν οι πρωτοπόροι δικαστές Ρήγος – Κακλαμανάκη –Παπαθανασόπουλος, λόγιοι και οι τρεις, και τόλμησαν να γράψουν αποφάσεις στη γλώσσα των διαδίκων τους. Οι δημόσιες υπηρεσίες εφοδιάστηκαν με οδηγίες και υποδείγματα για την προσαρμογή των γραφομένων τους στη δημοτική. Οι ταγοί [Κακριδής, Κριαράς, Παπανούτσος, Φόρης και τόσοι άλλοι] ανασκουμπώθηκαν και δώσαν την ψυχή τους. Δουλέψανε κι ένα σωρό άλλοι ερωτευμένοι με την Ιδέα.
Και περάσαν δέκα χρόνια. Οπού γράφεται ο αφορισμός^[7]: "Η γλώσσα, η ελευθερία και η δημοκρατία στον τόπο μας έχουν την ίδια μοίρα: αφού κάναμε μαύρα μάτια ώσπου να τις δούμε, τώρα προσπαθούμε να τους βγάλουμε τα μάτια -εχθροί και φίλοι".
Περνάνε τώρα κι άλλα δεκατρία. Και ζητώ από το Υπουργείο Εξωτερικών να μεταφράσει στη γλώσσα μας το Μaster του παιδιού μου που λέει τούτα τα συνταρακτικά: "This is to certify that D. B. was awarded the degree of Master of Laws" και υπογράφεται από τον "Secretary and Registrar" του εγγλέζικου Πανεπιστημίου. Τους το είχα μεταφρασμένο ["Με το παρόν πιστοποιείται ότι στον Δ.Μ. απονεμήθηκε ο Μεταπτυχιακός Τίτλος Νομικής [...] Υπογραφή: Ο Γραμματέας και Αρχειοφύλακας"], αλλά το δούλεψαν αποξαρχής. Και με 3.100 δραχμές αξιώθηκα τούτο το εξάμβλωμα: "Με το παρόν βεβαιώνεται ότι ο Δ.Μ. του απενεμήθει το πτυχίο του Master Νομικής [...] Υπογραφή: Ο Γραμματέας και Ληξίαρχος"^[8]. Καλά, να συγχύσουμε το Ληξίαρχο της πόλης με τον Αρχειοφύλακα του Πανεπιστημίου^. καλά, ν' αφήσουμε αμετάφραστη την κυριότερη λέξη ολόκληρου του εγγράφου [το "Master"!]^. καλά, να γράψουμε την καθαρευουσιάνικη κατάληξη του κακόζηλου "απενεμήθη" με "ει"^. άντε να συχωρέσουμε κι αυτόν τον απρόσκλητο κι αδικιολόγητα καθαρευουσιάνικο τύπο "απενεμήθη" [αντίς "απονεμήθηκε"], τι να πεις όμως γι' αυτό το φοβερό: "Ο Δ.Μ., του απενεμήθη";
Θα τίλλει τας τρίχας της κεφαλής του ο Μυριβήλης -αρμοδιότερος αυτή τη στιγμή ως τιμώμενο πρόσωπο- και θ' αναρωτιέται ανάστατος, εκεί ψηλά: "Γι' αυτό, λοιπόν, μοχθήσαμε;"
Και τι να του απαντήσεις! "Χάθηκε πια ο δημοτικισμός"; "Χάθηκε το μεράκι για τη γλώσσα"; "Η γραφειοκρατία ενίκησε";
Μέσα στην ιερή μου αγανάχτηση, πολεμάω ν' αυτοκυριαρχηθώ. Από τα βάθη της δεκαετίας του '60, τότε που κάναμε την άσκησή μας κοντά στους καθαρευουσιάνους δικηγόρους της εποχής, ανασύρω^[9] μια μήνυση για σωματικές βλάβες και απειλή, τόσο μα τόσο συγγενική με τη μετάφραση του "Μaster" που ξεφούρνισε ο επίσημος μεταφραστής του 2000 μ.Χ. Ιδού τηνα:
"Κύριε Εισαγγελεύ, ο έναντι εγκαλούμενος [...] μου έβγαλε μια τούφα απ' τα μαλλιά και μου είπε: "Θα σε σκοτώσω και θα σε σφάξω στο πεζοδρόμιο!" Τότε εγώ, έντρομος, μου έφυγε το ακουστικό από το χέρι".
Ξανά δικαιώνεται ο αδυσώπητος ο Χριστιανόπουλος^[10]:

-------------------------------------------------------------
ΣΗΜΕΙΩΣΟΥΛΕΣ

1. Ν. Καζαντζάκη, Αναφορά στον Γκρέκο, έκδ. Ελ.Καζαντζάκη, Αθήνα 1961, 597. Ο Γιώργος Γιάνναρης ["Νίκος Καζαντζάκης: Η λογοτεχνία ως θρησκεία", π. Οδός Πανός, Νο 127, Ιαν.-Μάρτ. 2005.78] θα παρατηρήσει: "Τρεις κινητήριες δυνάμεις δεσπόζουν στον βίο και στη σταδιοδρομία του συγγραφέα [Νίκου Καζαντζάκη]: Η Αγωνία, ο Αγώνας και η Λύτρωση".
2. Αντρέα Καραντώνη, Φυσιογνωμίες Β', 471.
3. Στο ίδιο, 470.
4. Στράτη Μυριβήλη, Ο Βασίλης ο Αρβανίτης, έκδ. 1944,9.
5. Βάσου Βλαβιανού, Το καινούργιο επίσημο νομοσχέδιο για ένα Γενικό Γερμανικό Ποινικό Κώδικα [1925], στο "Δυο πρωτοποριακές μελέτες" της Σχολής Μωραϊτη, σελ. 15.
6. Το Βλαβιανό τον απομάκρυναν απ' το Αθήνησι Πανεπιστήμιον, και σταδιοδρόμησε στη Νέα Υόρκη! [βλ. Ν. Μπαρμπάτση, Δημοκαθαρεύουσα και καθαρή δημοτική στα νομικά, π. Νομικό Βήμα 1989, 1007].
7. Χριστόφορος Μηλιώνης, π. Δέντρο, Χριστούγεννα 1986.
8. Την κατέθεσα στον αρμόδιο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών, στον οποίο δεν αρκούσε η δικηγορική δική μου μετάφραση...
9. Με τη βοήθεια της συναδέρφισσας Γιωργίας Σεραϊδάρη πού ως αυτόπτις μεμαρτύρηκεν.
10. Ντίνου Χριστιανόπουλου, "Αποστρατευμένος" [Ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου, Θεσσαλονίκη 1985, σελ. 97].